Rzepak jest główną rośliną oleistą uprawianą w Polsce. Po przerobie i uzyskaniu oleju z nasion otrzymuje się wartościowe komponenty paszowe, które wykorzystuje się w żywieniu zwierząt. Nasiona rzepaku jak i produkty uboczne zawierają w składzie związki antyżywieniowe, które mogą toksycznie oddziaływać na organizm zwierzęcy. Obecnie uprawia się odmiany rzepaku o zredukowanej ilości związków antyżywieniowych: kwasu erukowego oraz glukozynolanów. Produkty rzepakowe zawierają też znaczne ilości włókna surowego (nawet 16%), co w konsekwencji ogranicza ich wykorzystanie w mieszankach dla zwierząt młodych i monogastrycznych. Pomimo wszystko produkty rzepakowe jak olej, makuch, śruta poekstrakcyjna znajdują szerokie zastosowanie w żywieniu świń.
Śruta poekstrakcyjna i makuch
Śruta poekstrakcyjna powstaje podczas ekstrakcji tłuszczu z rozdrobnionych nasion rzepaku rozpuszczalnikami organicznymi. Makuch natomiast jest produktem ubocznym tłoczenia podgrzanych nasion rzepaku. Ma on postać twardych tafli, które należy rozdrobnić przed podaniem. Zmienna zawartość tłuszczu w tych produktach wynika z zastosowania różnych metod uzyskiwania oleju z nasion. W śrucie poekstrakcyjnej ilość tłuszczu wynosi od 1-4 %, natomiast w makuchu do 12 % co powoduje, że makuch ma wyższą wartość energetyczną. Niestety ze względu na zastosowanie różnych technologii, makuch jest surowcem zmiennym, w którym poziom podstawowych składników pokarmowych może się znacznie wahać.
Poekstrakcyjna śruta rzepakowa oraz makuch rzepakowy są źródłem wysokiej jakości białka. Świadczy o tym ich skład aminokwasowy, który jest korzystny z punktu widzenia żywienia zwierząt monogastrycznych. Zawartość białka w śrucie waha się w granicach 35-37%, a w makuchu 32-33%. Białko produktów rzepakowych charakteryzuje się wysoką zawartością aminokwasów egzogennych, takich jak metionina oraz treonina, ustępuje jednak nieco białku poekstrakcyjnej śruty sojowej pod względem zawartości lizyny.
Oprócz śruty i makuchu rzepakowych, w żywieniu zwierząt wykorzystuje się również olej rzepakowy, który jest cennym uzupełnieniem energii w paszy oraz źródłem kwasów omega 3.
Ograniczenia wynikające ze składu chemicznego
Zarówno poziom składników pokarmowych jak i poziom czynników antyżywieniowych decyduje o przydatności produktów rzepakowych w żywieniu świń. Odmiany „00” (dwuzerowe) rzepaku nie do końca pozbawione są związków antyodżywczych: glukozynolanów oraz kwasu erukowego. Związki te mają szkodliwe działanie na funkcje organizmu zwierzęcego. Ponadto produkty rzepakowe zawierają związki fenolowe oraz fityniany. Pierwsze z nich wchodząc w reakcję z białkiem paszy, prowadzą do obniżenia jego wykorzystania oraz są przyczyną (wraz z glukozynolanami) zmniejszonego pobrania paszy, ponieważ nadają paszy gorzki smak. W rezultacie zmniejszonego pobrania paszy przez świnie, obniżają się przyrosty zwierząt. Same glukozynolany nie są szkodliwe, jednak w organizmie zwierzęcym ulegają rozkładowi przez enzym mirozynazę (który występuje w nasionach rzepaku) w procesie hydrolizy do związków bardzo toksycznych, które powodują zaburzenia w funkcjonowaniu narządów takich jak tarczyca, nerki oraz wątroba. Częściowe zapobieganie aktywności mirozynazy polega na podgrzewaniu nasion. Enzym ten ulega dezaktywacji w temperaturze 80° C.
Produkty rzepakowe charakteryzują się znaczną zawartością włókna surowego. W makuchu jest go ok. 14%, w śrucie rzepakowej 12-15%- to znacznie więcej aniżeli w poekstrakcyjnej śrucie sojowej, która mogłaby stanowić jedyne źródło białka w paszy, gdyby nie jej wysoka cena.
Rzepak i produkty rzepakowe ze względu na zawartość związków antyżywieniowych oraz włókna, pogarszających nie tylko smakowitość paszy ale również przyczyniających się do zmniejszenia jej strawności, nie powinno stosować się jako jedyne źródło białka w mieszankach dla zwierząt gospodarskich. Jednak ze względu na korzystną zawartość aminokwasów siarkowych stanowią one bardzo dobre uzupełnienie poekstrakcyjnej śruty sojowej i innych surowców białkowych. Ponad to wspomniano wyżej, że są ważnym źródłem kwasów tłuszczowych, a makuch jest znacznie bogatszy w niektóre składniki mineralne oraz witaminy.
Uszlachetnianie nasion i produktów rzepakowych
Możliwości zwiększonego wykorzystania produktów rzepakowych istnieją. Procesy uszlachetniające jak kondycjonowanie, ekstrudowanie czy inne zabiegi skutecznie poprawiają wartość pokarmową surowców paszowych, w tym rzepaku. Wszelkiego rodzaju zabiegi powodują zwiększenie strawności białka i aminokwasów, które są ważne dla prawidłowego rozwoju i wzrostu zwierząt- szczególnie młodszych. Ponad to dezaktywują związki uznawane za antyodżywcze oraz przyczyniają się do zachowania czystości mikrobiologicznej surowca.
Istnieje zatem alternatywa dla śruty sojowej, nowoczesne technologie i konieczność poszukiwania surowców białkowych stwarzają możliwości do szerszego wykorzystywania tych surowców, o których jeszcze kilka lat temu nawet nie pomyślelibyśmy.